Quản lý bền vững tài nguyên thiên nhiên ở Việt Nam

Tình hình phát triển hiện nay của nước ta cho đến nay về cơ bản vẫn mang tính “nâu”, tức là phát triển mà tăng trưởng kinh tế, phát triển phụ thuộc rất nhiều vào việc khai thác, sử dụng tài nguyên thiên nhiên và môi trường vượt ngưỡng tự phục hồi của thiên nhiên, ngưỡng tiếp nhận chất thải môi trường, gây thiệt hại, ô nhiễm, suy thoái môi trường. Bên cạnh những thuận lợi và cơ hội, quá trình chuyển đổi (mặc dù chậm) sang xanh và bền vững đang phải đối mặt với nhiều vấn đề, thách thức... Tăng trưởng kinh tế của nước ta trong thời gian gần đây đã và đang được đánh giá là ấn tượng, chắc chắn không thể coi là bền vững khi tính đến sự mất mát, thiệt hại về tài nguyên môi trường. Có ý kiến cho rằng sự tăng trưởng này là do “chuyển tổn thất sang tài nguyên và môi trường”.

Nhiều ý kiến cho rằng năng lực quản lý tài nguyên thiên nhiên của Việt Nam, đặc biệt là quản lý tài nguyên khoáng sản vẫn còn nhiều bất cập. Tại Hội nghị toàn cầu lần thứ 6 về "Sáng kiến minh bạch trong ngành khai khoáng" tại Sydney (Úc), trong Báo cáo đánh giá Chỉ số quản lý tài nguyên, Việt Nam có chỉ số thấp nhất, xếp ở vị trí 43, đứng cuối nhóm 3 - nhóm các nước có năng lực quản trị yếu. Các tiêu chí đưa ra trong đánh giá bao gồm: chất lượng và hiệu quả của hệ thống pháp luật; mức độ minh bạch thông tin; thanh tra, giám sát và năng lực chung về môi trường.

Quản lý tài nguyên ở Việt Nam còn một số hạn chế, bao gồm sự suy giảm trong công tác giám sát, điều phối và thực thi chính sách. Một trong những nguyên nhân là do thiếu năng lực đo lường các yếu tố cần giám sát; sự phối hợp và trách nhiệm giữa các cấp liên quan của các ngành, địa phương chưa hiệu quả.

Theo đó, các giải pháp tăng cường năng lực quản trị cần bắt đầu từ việc nâng cao năng lực thể chế, nâng cao giá trị sử dụng bền vững tài nguyên thiên nhiên trong phát triển kinh tế và bảo đảm các vấn đề xã hội, ưu tiên các chính sách giảm thiểu tác động của ô nhiễm, suy thoái tài nguyên thiên nhiên; nâng cao năng lực quản lý rủi ro, tăng cường an ninh tài nguyên thiên nhiên... Quản lý tổng hợp tài nguyên thiên nhiên ở Việt Nam cũng cần được tiến hành liên tục, trên diện rộng, theo lộ trình đồng bộ, quản lý tổng hợp với hệ thống dữ liệu, thông tin quốc gia đầy đủ, minh bạch, làm cơ sở xây dựng, hoạch định các chính sách quản lý có liên quan.

Đặc biệt, cần tập trung và có cơ chế thực sự mạnh để đáp ứng các tiêu chí toàn diện của công tác này thay vì chỉ tập trung vào các khía cạnh quyền lực nhà nước và khía cạnh kinh tế trong việc cho phép hay không cho phép khai thác tài nguyên thiên nhiên. Cùng với các thể chế, năng lực con người, năng lực tài chính và sự tham gia của các tổ chức dân sự là những yêu cầu để thực hiện các chính sách quan trọng. Minh bạch thông tin, tăng cường năng lực giám sát và trách nhiệm giải trình của Nhà nước trong quá trình quản lý tài nguyên thiên nhiên cần được triển khai khẩn trương. Cùng với đó, phải tạo ra một cơ chế hiệu quả để khơi dậy tinh thần và hiện thực hóa trách nhiệm của cộng đồng, các tổ chức xã hội và mỗi người dân trong việc bảo vệ và tái tạo tài nguyên thiên nhiên. Phát triển bền vững môi trường và quản lý bền vững tài nguyên thiên nhiên, cuối cùng, sẽ chỉ trở thành hiện thực khi cả Nhà nước và người dân đều thấy rõ được lợi ích và mất mát của mình trong đó.