Nguyên tắc xác định yếu tố nước ngoài trong hợp đồng dân sự

1. Xác định yếu tố nước ngoài trong hợp đồng dân sự

Để xác định yếu tố nước ngoài trong hợp đồng dân sự, khoản 2 Điều 663 Bộ luật Dân sự 2015 quy định yếu tố nước ngoài được thể hiện ở ba trường hợp sau:

• Có ít nhất một trong các bên tham gia là cá nhân, pháp nhân nước ngoài;
• Các bên tham gia đều là công dân Việt Nam, pháp nhân Việt Nam nhưng việc xác lập, thay đổi, thực hiện hoặc chấm dứt quan hệ đó xảy ra tại nước ngoài;
• Các bên tham gia đều là công dân Việt Nam, pháp nhân Việt Nam nhưng đối tượng của quan hệ dân sự đó ở nước ngoài.

Ba dấu hiệu nước ngoài nêu trên có thể được xem xét dưới góc độ điều kiện là chủ thể, sự kiện pháp lý và đối tượng pháp lý tương ứng. Một quan hệ dân sự được coi là có yếu tố nước ngoài khi quan hệ đó thỏa mãn ít nhất một trong ba yếu tố nước ngoài nêu trên.

2. Xác định qua chủ thể

Về điều kiện đầu tiên, chủ thể ‘có ít nhất một trong các bên tham gia là cá nhân, pháp nhân nước ngoài, yêu cầu một trong các bên tham gia trong quan hệ dân sự là cá nhân nước ngoài hoặc pháp nhân nước ngoài mà không bắt buộc hai hoặc tất cả các bên trong quan hệ dân sự đều phải là cá nhân, pháp nhân nước ngoài.

Khi xác định được yếu tố trên thì quan hệ dân sự đó sẽ được xác định là quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài.

Ví dụ, một hợp đồng mua bán nông sản được ký kết giữa bên bán là ông A (cá nhân) mang quốc tịch Việt Nam với bên mua là Công ty (pháp nhân) đăng ký kinh doanh có trụ sở tại Mỹ (mang quốc tịch Mỹ).

Để xác định một cá nhân là người nước ngoài hay không thì phương pháp xác định phổ biến nhất là căn cứ dựa trên quốc tịch của các bên tham gia. Một cá nhân nước ngoài có thể bao gồm người có một quốc tịch nước ngoài, người có nhiều quốc tịch nước ngoài, người không có quốc tịch, song quốc tịch hoặc các quốc tịch này không phải là quốc tịch Việt Nam.

Khác với cá nhân, pháp nhân không có tình trạng không quốc tịch hay nhiều quốc tịch. Tuy nhiên, việc xác định quốc tịch của pháp nhân trong thương mại quốc tế thường khó khăn khi các quốc gia có định nghĩa khác biệt về quốc tịch của một pháp nhân.

Có quốc gia căn cứ vào nơi thành lập pháp nhân, hoặc nơi trụ sở chính của pháp nhân được thiết lập, hay nơi hoạt động kinh doanh chính của pháp nhân được tiến hành… Sự khác biệt này khiến việc xác định quốc tịch của pháp nhân trở nên phức tạp, qua đó khiến việc xác định quan hệ giữa pháp nhân đó với các bên khác có đủ điều kiện cấu thành yếu tố nước ngoài hay không trở nên khó khăn hơn.

3. Xác định qua sự kiện pháp lý

Quan hệ dân sự được xem là quan hệ có yếu tố nước ngoài trong trường hợp ‘Các bên tham gia đều là công dân Việt Nam, pháp nhân Việt Nam’ nhưng sự kiện pháp lý như ‘xác lập, thay đổi, thực hiện hoặc chấm dứt quan hệ trong hợp đồng xảy ra tại nước ngoài.

Khác với việc xem xét yếu tố nước ngoài dựa trên chủ thể, quốc tịch của các bên tham gia thì trường hợp này tập trung vào nơi diễn ra sự kiện pháp lý làm căn cứ để xác định.

Ví dụ, trong trường hợp hai chủ thể gồm một pháp nhân Việt Nam và một cá nhân Việt Nam đều cùng đi hội thảo IBA Paris 2023 tại Pháp và ký kết hợp đồng hợp tác tại Paris thì hợp đồng đó được xác định là hợp đồng thương mại có yếu tố nước ngoài, dựa trên việc quan hệ dân sự đó xảy ra tại nước ngoài.

Tương tự, nếu một quan hệ dân sự được chấm dứt, sửa đổi, hủy bỏ tại nước ngoài thì việc giải quyết tranh chấp cũng sẽ được tiến hành như đối với hợp đồng dân sự có yếu tố nước ngoài.

4. Xác định qua đối tượng pháp lý

Trong trường hợp các chủ thể trong tranh chấp đều có quốc tịch Việt Nam, đồng thời sự kiện pháp lý như chấm dứt, hủy bỏ, thành lập hợp đồng cũng được thiết lập tại Việt Nam nhưng đối tượng của quan hệ dân sự này ở nước ngoài thì quan hệ đó cũng được coi là có yếu tố nước ngoài.

Ví dụ, hai doanh nghiệp tại Việt Nam cùng ký kết hợp đồng mua bán linh kiện xe ô tô được sản xuất tại Đức; trong trường hợp này đối tượng pháp lý được xác định là linh kiện xe ô tô sản xuất tại Đức.

Tuy nhiên, thông thường thì trường hợp này chủ yếu áp dụng đối với các tranh chấp tài sản cố định ở nước ngoài như bất động sản.