Xử phạt hàng giả, hàng nhái theo pháp luật Việt Nam

Nhiều chuyên gia cho rằng một trong những lý do khiến hàng giả vẫn "lan tràn" là do chế tài xử phạt đối với các hành vi này còn thiếu và chưa đủ mạnh. Cũng có ý kiến cho rằng vấn đề nằm ở hiệu quả thực thi pháp luật. Năng lực thực thi chưa cao. Dưới đây là một số quy định về chế tài và khó khăn khi áp dụng:

1. Về xử phạt vi phạm hành chính:

Nghị định số 98/2020/NĐ-CP (từ Điều 9 đến Điều 12) quy định xử phạt hành chính đối với hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả về giá trị sử dụng, công dụng theo quy định tại các Điểm a, b, c và d Khoản 7 Điều 3; Hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả có nhãn mác, bao bì quy định tại Điểm đ Khoản 7 Điều 3. Tùy từng trường hợp, mức phạt tiền có thể từ 1 triệu đồng đến 100 triệu đồng. Đồng thời, nếu vi phạm đối với một số loại hàng hóa đặc biệt, mức phạt tiền có thể tăng gấp đôi. Ngoài ra, người vi phạm còn phải chịu các hình thức xử phạt bổ sung và biện pháp khắc phục hậu quả. Đây là văn bản pháp luật trực tiếp và đầy đủ nhất tạo cơ sở xử phạt vi phạm hành chính về hàng giả, hàng nhái.

Ngoài ra, hành vi sản xuất, bán hàng giả thông qua một số phương thức, hình thức nhất định, đặc biệt là thông qua các trang thương mại điện tử, ứng dụng trên điện thoại di động có thể bị xử phạt vi phạm hành chính trong kinh doanh. Kinh doanh thông qua ứng dụng, như: Xử phạt vi phạm hành chính về “cung cấp thông tin, buôn bán hoặc bán hàng giả, hàng hóa hoặc dịch vụ vi phạm quyền sở hữu trí tuệ hoặc hàng hóa, dịch vụ bị cấm kinh doanh trên môi trường mạng” (điểm c khoản 3 Điều 63 Nghị định số 98/2020/NĐ-CP); Hành vi “lừa đảo khách hàng trên website thương mại điện tử, ứng dụng di động” (điểm a khoản 6 Nghị định số 98/2020/NĐ-CP)...

Có thể thấy, tại Nghị định số 98/2020/NĐ-CP, Điều 9 và Điều 10 (hàng giả về giá trị sử dụng, công dụng) là quy định về xử phạt đối với hàng giả về mặt nội dung, trong khi Điều 11 và Điều 12 (hàng giả có nhãn mác, bao bì) là quy định xử phạt đối với hàng giả về mặt hình thức. Thực tế, có một vấn đề khó khăn vì dễ gây nhầm lẫn với quy định tại Nghị định số 119/2017/NĐ-CP, cụ thể: Điểm a, Khoản 1, Điều 5 Nghị định số 119/2017/NĐ-CP có Quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động sản xuất, nhập khẩu, kinh doanh chất chuẩn, chuẩn đo lường.không phù hợp “có yêu cầu kỹ thuật đo lường” đã được tổ chức, cá nhân công bố. Quy định này tại Nghị định số 119/2017/NĐ-CP không áp dụng đối với hàng giả mà chỉ áp dụng đối với sản phẩm “không phù hợp với yêu cầu kỹ thuật đo lường đã công bố”. Tuy nhiên, tại Khoản 7 Điều 3 Nghị định số 98/2020/NĐ-CP, hàng giả được mô tả là “có giá trị, công dụng”. không đúng so với giá trị sử dụng hoặc công dụng” hoặc “có ít nhất một trong các tiêu chuẩn chất lượng hoặc đặc tính kỹ thuật cơ bản hoặc số lượng của chất chính tạo nên giá trị sử dụng hoặc công dụng của hàng hóa”. chỉ đạt 70% hoặc ít hơn so với mức tối thiểu được chỉ định trong quy định kỹ thuật hoặc tiêu chuẩn chất lượng” đã công bố. Điều này dễ dẫn đến sự nhầm lẫn trong việc áp dụng pháp luật giữa việc xử lý hàng giả và việc xử lý hàng hóa không tuân thủ các yêu cầu về đo lường kỹ thuật.

Hiện nay, dự thảo Nghị định sửa đổi Nghị định số 98/2020/NĐ-CP đang được hoàn thiện để trình Chính phủ ban hành. Dự thảo được xây dựng hướng đến mục tiêu quan trọng là bảo vệ tối đa quyền lợi người tiêu dùng, trong đó có hạn chế hàng giả, hàng nhái. Một trong những quy định được bổ sung vào dự thảo là Điều 46b - vi phạm bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong giao dịch với cá nhân hoạt động thương mại độc lập, thường xuyên không có đăng ký kinh doanh. Quy định này quy định hành vi "không đảm bảo an toàn, đo lường, số lượng, khối lượng, chất lượng, công dụng của sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ mà mình bán hoặc cung cấp cho người tiêu dùng" có thể bị phạt tiền từ 1 triệu đồng đến 3 triệu đồng. Đây là mức phạt khá nhẹ. Quy định này nhằm mục đích lấp khoảng trống về chế tài xử phạt đối với hành vi bán hàng hóa nói chung và bán hàng giả nói riêng thông qua trang thông tin điện tử cá nhân không có đăng ký kinh doanh. Hy vọng, những sửa đổi, bổ sung vào dự thảo sẽ góp phần hạn chế tối đa các hành vi vi phạm trong hoạt động thương mại, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Ngoài ra, nếu hành vi vi phạm về hàng giả có dấu hiệu liên quan đến cạnh tranh không lành mạnh thì cũng có thể bị xử lý theo quy định tại Nghị định số 75/2019/NĐ-CP ngày 26/12/2019 của Chính phủ quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực cạnh tranh.

2. Về tố tụng hình sự:

Hành vi vi phạm hàng giả có thể bị truy tố vì những tội sau:

- Truy tố tội sản xuất, buôn bán hàng giả theo Điều 192, Điều 193, Điều 194, Điều 195 Bộ luật Hình sự năm 2015. Theo đó, tùy từng trường hợp, cá nhân có thể bị phạt tiền đến 1 tỷ đồng, tù chung thân; pháp nhân có thể bị phạt tiền đến 15 tỷ đồng, cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực nhất định hoặc cấm huy động vốn đến 03 năm. Có thể thấy đây là mức phạt khá cao đối với tội sản xuất, buôn bán hàng giả.

- Bị truy tố về tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp theo Điều 226 Bộ luật Hình sự năm 2015. Theo đó, cá nhân có thể bị phạt tiền đến 500 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định đến 05 năm, phạt tù đến 03 năm; pháp nhân có thể bị phạt tiền đến 5 tỷ đồng, đình chỉ hoạt động đến 02 năm, cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực nhất định hoặc cấm huy động vốn đến 03 năm.

- Bị truy tố về tội lừa đảo khách hàng theo Điều 198 Bộ luật Hình sự năm 2015 với nội dung quy định “người nào trong việc mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ mà cân, đo, đong, đếm, tính giá trị hàng hóa, dịch vụ hoặc sử dụng những thủ đoạn gian dối khác...”.