Các nguyên tắc của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023

Phù hợp với tinh thần của pháp luật Thương mại, Luật Tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật, Luật An toàn thực phẩm, Luật Chất lượng sản phẩm hàng hóa, Bộ luật Dân sự, Bộ luật Hình sự… việc xây dựng Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 được dựa trên những quan điểm chỉ đạo và định hướng như sau:

1. Thứ nhất, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng là trách nhiệm của Nhà nước, tổ chức, cá nhân và toàn xã hội.

Tương tự Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2010, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 cũng đề ra trách nhiệm bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng là trách nhiệm chung của Nhà nước và xã hội.

Về phía Nhà nước, quy định tại Điều 74 Luật năm 2023, Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Bộ Công Thương là cơ quan đầu mối giúp Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Các bộ, cơ quan ngang bộ, trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình, có trách nhiệm triển khai hoạt động bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong lĩnh vực được phân công quản lý, phối hợp với Bộ Công Thương thực hiện quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Ủy ban nhân dân các cấp, trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình, thực hiện quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng tại địa phương.

Bên cạnh đó, quy định tại khoản 1 Điều 6 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023, pháp luật nước ta cũng khẳng định việc bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng không phải là nghĩa vụ đặt ra chỉ riêng cho Nhà nước, xã hội, đây còn là trách nhiệm của mỗi cá nhân, tổ chức. So với quy định của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2010, tinh thần của nhà lập pháp đã mở rộng hơn trách nhiệm chung, để mọi tổ chức xã hội, cơ quan, cá nhân đều có thể thực hiện đầy đủ quyền, nghĩa vụ và phát huy sự chủ động trong hoạt động bảo vệ quyền lợi của chính họ - những người tham gia vào quan hệ tiêu dùng trong bối cảnh hội nhập. 

Theo định hướng này, Nhà nước khuyến khích tôn vinh người tiêu dùng, tổ chức, cá nhân khác tham gia bảo vệ quyền lợi của người tiêu thụ sản phẩm. Điều này phù hợp với sự bổ sung hoạt động bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và tổ chức chính trị - xã hội tại Chương IV Điều 48. Có thể thấy, việc xã hội hóa công tác bảo vệ người tiêu dùng rất cần thiết. Bởi trong thời đại bùng nổ công nghệ số, việc dùng mạng xã hội để quảng cáo, giới thiệu, cung cấp thông tin sai lệch về sản phẩm, chào bán sản phẩm hàng hóa nhập lậu, giả mạo thương hiệu, vi phạm sở hữu trí tuệ ngày càng lan rộng, do đó bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng là nghĩa vụ, trách nhiệm của Nhà nước, toàn dân và xã hội.

2. Thứ hai, quyền và lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng được công nhận, tôn trọng, bảo đảm và bảo vệ theo quy định của pháp luật.

Nếu như Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2010 đặt ra 8 quyền cơ bản của người tiêu dùng[11], là quyền được bảo đảm an toàn; được cung cấp thông tin; được lựa chọn; được đóng góp ý kiến; được tham gia xây dựng và thực thi chính sách, pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng; được yêu cầu bồi thường thiệt hại; được khiếu nại, tố cáo, khởi kiện; được tư vấn, hỗ trợ, hướng dẫn kiến thức về tiêu dùng hàng hóa, dịch vụ, với sự ra đời của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023, người tiêu dùng được bổ sung thêm 3 nhóm quyền. Đó là được tạo điều kiện lựa chọn môi trường tiêu dùng lành mạnh và bền vững; được bảo vệ khi sử dụng dịch vụ công; và các quyền khác theo quy định của pháp luật. Nhìn chung, các quy định về quyền của người tiêu dùng tại Việt Nam phù hợp với hướng dẫn chung của Liên hợp quốc về Bảo vệ người tiêu dùng.

Bên cạnh đó, chính sách của Nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng cũng yêu cầu các cá nhân, tổ chức kinh doanh phải nâng cao đạo đức kinh doanh, hình thành văn hóa tiêu dùng an toàn, văn minh, lành mạnh và bền vững; xử lý nghiêm, kịp thời các hành vi xâm phạm quyền lợi người tiêu dùng. Các hành vi bị cấm đặt ra với các chủ thể này cũng rất minh thị tại Khoản 1 Điều 10 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023. Không chỉ vậy, trước những hình thức kinh doanh mới xuất hiện trong thời đại công nghệ số, pháp luật cũng đặt ra những quy định chặt chẽ, nghiêm cấm các tổ chức, cá nhân kinh doanh thiết lập, vận hành, cung cấp dịch vụ nền tảng số thực hiện các hành vi xâm phạm đến quyền lợi người tiêu dùng.s

Riêng đối với các tổ chức, cá nhân bán hàng đa cấp, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 đặt ra các quy định nghiêm cấm chủ thể này thực hiện các hành vi quy định tại khoản 2 Điều 10, được đánh giá là có sự tương thích với pháp luật cạnh tranh. Có thể thấy, nguyên tắc quyền và lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng được công nhận, tôn trọng, bảo đảm và bảo vệ theo quy định của pháp luật như một kim chỉ nam, định hướng xuyên suốt các chế định về trách nhiệm của tổ chức, cá nhân kinh doanh đối với người tiêu dùng, góp phần bảo vệ tốt nhất quyền và lợi ích hợp pháp của người cuối cùng trực tiếp sử dụng hàng hóa, dịch vụ trong chuỗi cung ứng trên thị trường.

3. Thứ ba, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng phải được chủ động thực hiện kịp thời, công bằng, minh bạch, đúng pháp luật.

Trước những hậu quả khó lường, cùng tốc độ phát triển của thị trường tiêu dùng, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng cần xử lý nhanh chóng, cấp tốc, nếu không sẽ dẫn tới hệ lụy về kinh tế và sức khỏe con người, rất khó khắc phục. Nhanh chóng ngăn chặn, chủ động phòng ngừa sẽ giúp giảm bớt thiệt hại cho chính người tiêu dùng và những đơn vị tổ chức, sản xuất bị ảnh hưởng.

Bên cạnh đó, việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng cũng được xử lý một cách công bằng, minh bạch. Bởi lẽ bản chất của giao dịch trong mua sắm, tiêu dùng là một dạng hợp đồng, một sự tự do thỏa thuận. Tuy nhiên, nếu để các bên tự do vô hạn thì hợp đồng sẽ trở thành phương tiện để bên mạnh hơn lấn át bên yếu thế hơn và gây thiệt hại to lớn tới lợi ích chung của xã hội. Không chỉ vậy, người tiêu dùng thông thường ít có cơ hội đàm phán, thương lượng trong quan hệ với tổ chức, cá nhân kinh doanh, do đó pháp luật cần có các quy định đặc thù để đảm bảo sự cân bằng trong các quan hệ này, qua đó góp phần ổn định trật tự xã hội, bảo vệ lợi ích chung của xã hội. Tuy nhiên cũng cần lưu ý, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng cũng đồng thời bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các tổ chức, cá nhân kinh doanh. Do đó, người tiêu dùng cũng có các nghĩa vụ tương ứng trong quá trình tiêu dùng sản phẩm. Đây là quy định nhằm bảo đảm sự công bằng, minh bạch, đúng pháp luật trong quá trình bảo vệ quyền lợi cho người tiêu dùng.

4. Thứ tư, hoạt động bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng không được xâm phạm đến lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân kinh doanh và tổ chức, cá nhân khác.

Cần hiểu rằng, các quy định của Luật hướng tới việc nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp đối với người tiêu dùng nhưng vẫn đảm bảo các quyền và lợi ích chính đáng của các chủ thể này. Việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng không phải là hạn chế quyền lợi hợp pháp của các doanh nghiệp, mà góp phần tránh tạo ra những kẽ hở để một số cá nhân lợi dụng quyền lợi của người tiêu dùng gây thiệt hại cho doanh nghiệp. Mục đích pháp luật hướng tới nhằm sử dụng chính sức mạnh của thị trường để loại bỏ các doanh nghiệp có hành vi xâm phạm quyền lợi người tiêu dùng, từ đó bên cạnh việc bảo vệ được lợi ích của người tiêu dùng hướng tới bảo vệ các doanh nghiệp làm ăn chân chính. Bản thân người tiêu dùng cũng cần nhận thức rõ trách nhiệm trong việc chống hàng giả, hàng nhái khi tham gia mua, bán những mặt hàng này, không “tiếp tay” cho các đối tượng gây lũng đoạn thị trường. Bởi nếu người tiêu dùng ý thức được quyền và nghĩa vụ của mình, kiên quyết tẩy chay các loại hàng hóa này thì tổ chức, đối tượng vi phạm sẽ không có đầu ra tiêu thụ. Cung không có cầu ắt hẳn tự triệt tiêu. Điều này không chỉ bảo vệ quyền lợi của chính người tiêu dùng còn góp phần giúp thị trường hàng hóa lưu thông lành mạnh. Điều này cũng phù hợp với tinh thần chung của Luật, tránh việc tạo ra cơ chế khiếu nại tràn lan không có cơ sở, hướng tới tiêu dùng bền vững một cách hiệu quả.

5. Thứ năm, bảo đảm công bằng, bình đẳng, không phân biệt về giới, tự nguyện, không vi phạm pháp luật, không trái với thuần phong mỹ tục và đạo đức xã hội trong giao dịch giữa người tiêu dùng và tổ chức, cá nhân kinh doanh.

Không nằm ngoài tinh thần của Hiến pháp, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 có quy định riêng về việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng dễ bị tổn thương. Đây được đánh giá là quy định mới, phù hợp với tinh thần bảo đảm công bằng, bình đẳng, không phân biệt mà nguyên tắc chung đã đề ra. Theo đó đây là những người tiêu dùng có khả năng chịu nhiều tác động bất lợi về tiếp cận thông tin, sức khỏe, tài sản, giải quyết tranh chấp tại thời điểm mua hoặc sử dụng sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ. Những đối tượng này bao gồm: Người cao tuổi theo quy định của pháp luật về người cao tuổi; Người khuyết tật theo quy định của pháp luật về người khuyết tật; Trẻ em theo quy định của pháp luật về trẻ em; Người dân tộc thiểu số; người sinh sống tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, hải đảo, vùng có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn, vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn theo quy định của pháp luật; Phụ nữ đang mang thai hoặc nuôi con dưới 36 tháng tuổi; Người bị bệnh hiểm nghèo theo quy định của pháp luật; Thành viên hộ nghèo theo quy định của pháp luật.

Bên cạnh đó, những chủ thể trên còn được được hưởng các quyền, chính sách ưu tiên như khi có yêu cầu được bảo vệ kèm theo chứng cứ, tài liệu chứng minh, tổ chức, cá nhân kinh doanh phải ưu tiên tiếp nhận, xử lý và không chuyển yêu cầu của người tiêu dùng cho bên thứ ba giải quyết, trừ trường hợp bên thứ ba đó có nghĩa vụ liên quan. Trường hợp từ chối giải quyết yêu cầu của người tiêu dùng dễ bị tổn thương, tổ chức, cá nhân kinh doanh phải trả lời bằng văn bản, trong đó nêu rõ căn cứ pháp lý và sự không phù hợp với nội dung chính sách đã công bố. Trường hợp tổ chức, cá nhân kinh doanh chậm, từ chối ưu tiên hoặc từ chối tiếp nhận, xử lý yêu cầu của người tiêu dùng, phải bồi thường thiệt hại theo quy định của pháp luật về dân sự cho người tiêu dùng dễ bị tổn thương. Đặc biệt khi giao dịch với người tiêu dùng dễ bị tổn thương, tổ chức, cá nhân kinh doanh không được kỳ thị, phân biệt đối xử, lợi dụng yếu tố dễ bị tổn thương để xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng trong quá trình thực hiện giao dịch[15], cũng như không được từ chối giải quyết yêu cầu được bảo vệ của người tiêu dùng dễ bị tổn thương do khác biệt về tiếng nói, chữ viết, phong tục, tập quán[16]. Có thể thấy, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng dễ bị tổn thương là quy định mới, thể hiện rõ nét chủ trương, chính sách nhân văn của Nhà nước và Chính phủ trong việc bảo vệ toàn diện, công bằng, bình đẳng quyền lợi chính đáng của người dân.

Ngoài ra, các quy định về bảo vệ thông tin người tiêu dùng, bảo đảm an toàn đo lường, trách nhiệm của bên thứ ba trong việc cung cấp thông tin về sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ cho người tiêu dùng, chính sách bảo hành, trách nhiệm tiếp cận và giải quyết phản ánh, khiếu nại hay bồi thường thiệt hại do sản phẩm, hàng hóa có khuyết tật gây ra cũng là những quy định phù hợp, tuân thủ nguyên tắc chung để hướng đến thúc đẩy thực hành kinh doanh có trách nhiệm, đa dạng hóa các kênh phân phối hiện đại, xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ.