Tìm hiểu các tranh chấp phổ biến trong xây dựng hiện nay

1. Một là, tranh chấp phát sinh do vi phạm nghĩa vụ thanh toán

Căn cứ theo Điều 144 Luật Xây dựng 2014 và Khoản 1, 2,3 Điều 19 Nghị định 37/2015/NĐ-CP quy định:

“Điều 19. Thanh toán hợp đồng xây dựng

Việc thanh toán hợp đồng xây dựng phải phù hợp với loại hợp đồng, giá hợp đồng và các điều kiện trong hợp đồng mà các bên đã ký kết. Khi thanh toán theo các thỏa thuận trong hợp đồng các bên không phải ký phụ lục hợp đồng, trừ trường hợp bổ sung công việc chưa có trong hợp đồng.

Các bên thỏa thuận trong hợp đồng về số lần thanh toán, giai đoạn thanh toán, thời điểm thanh toán, thời hạn thanh toán, hồ sơ thanh toán và điều kiện thanh toán.

Bên giao thầu phải thanh toán đầy đủ (100%) giá trị của từng lần thanh toán cho bên nhận thầu sau khi đã giảm trừ tiền tạm ứng, tiền bảo hành công trình theo thỏa thuận trong hợp đồng, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác.

….”

Như vậy về mặt pháp lý, các điều khoản về thanh toán trong hợp đồng xây dựng được pháp luật quy định rõ. Song trên thực tế các mâu thuẫn, tranh chấp liên quan đến vấn đề thanh toán trong hợp đồng xây dựng vẫn được coi là tranh chấp phổ biến nhất trong các loại tranh chấp về xây dựng. Trong đó thường thấy là khi các nhà thầu đã hoàn thành nghĩa vụ thi công theo hợp đồng nhưng Chủ đầu tư lại không tiến hành thanh toán đầy đủ khối lượng mà nhà thầu đã thi công hoặc tìm lý do gây khó khăn, chậm trễ thanh toán gây thiệt hại cho nhà thầu. Chẳng hạn như trường hợp nhà thầu thực hiện nhiều dự án của cùng một chủ đầu tư, nhưng chưa được quyết toán hợp đồng thuộc một dự án này, thì chủ đầu tư lại tiếp tục viện dẫn rằng có tranh chấp phát sinh nên không tiếp tục thanh toán các hợp đồng thuộc dự án khác cũng do nhà thầu thi công.

2. Hai là, tranh chấp về tiến độ thi công

Trên thực tế, có nhiều nguyên nhân dẫn đến việc tranh chấp về tiến độ thi công. Về phía nhà thầu, có thể bị tác động bởi các yếu tố chủ quan, khách quan như thời tiết, nhân lực dẫn đến nhà thầu đã thi công công trình nhưng không đảm bảo về mặt thời gian hoặc chất lượng công trình phải tốn thời gian khắc phục, sửa chữa hoặc thậm chí không thể thỏa thuận được việc khắc phục, sửa chữa công trình giữa các bên.

Về phía chủ đầu tư, trong quá trình xây dựng, chủ đầu tư có thể có sai phạm về thiết kế không cẩn thận dẫn đến thay đổi thiết kế so với ban đầu dẫn đến không thống nhất được các công việc liên quan hoặc kéo dài thời gian hoàn thiện công trình. Nhà đầu tư cũng có thể vướng các vấn đề khác như về vốn, chậm phê duyệt công việc bổ sung hay chậm bàn giao mặt bằng thì nhà thầu sẽ khiếu nại, vì họ không thể đảm bảo tiến độ, và việc chậm tiến độ khiến phía nhà thầu phát sinh nhiều chi phí như: chi phí chuyên gia, chi phí quản lý, chi phí cho nhà thầu phụ…dẫn đến tranh chấp phát sinh.

3. Ba là, tranh chấp về phạm vi công việc

Trong quá trình xây dựng, phía chủ đầu tư có thể đưa ra các yêu cầu vượt quá phạm vi hợp đồng hoặc tự ý thay đổi thiết kế và quy phạm kỹ thuật hoặc các thay đổi khác mà chưa được sử thống nhất của các bên cũng là một trong những nguyên nhân dễ phát sinh tranh chấp nhất.

4. Bốn là, tranh chấp liên quan nghiệm thu và bàn giao công trình

Các vấn đề tranh chấp phát sinh này liên quan đến chất lượng công trình. Trong đó, về phía nhà thầu, tranh chấp có thể phát sinh do các bên chưa xác định khối lượng thi công và đơn giá hợp đồng; Hạng mục phát sinh chưa được đệ trình đủ hồ sơ và chưa được chủ đầu tư phê duyệt; Chưa có hồ sơ nghiệm thu và bàn giao công trình hay hồ sơ thanh toán không hợp lệ, thành phần ký trên Biên bản nghiệm thu đã không đảm bảo đầy đủ theo quy định; Người ký biên bản nghiệm thu không có thẩm quyền; thiếu chữ ký hoặc hồ sơ được lập, xác nhận không đúng thẩm quyền; Nhà thầu thi công không đạt chất lượng, có sai sót, hư hỏng không khắc phục; Chậm tiến độ,… cũng thường dẫn đến việc không thể hoàn tất nghiệm thu và bàn giao công trình, từ đó chủ đầu tư có cơ sở chậm hoặc không thanh toán cho nhà thầu dẫn đến tranh chấp phát sinh.

5. Năm là, tranh chấp về bảo hành

Căn cứ khoản 17 Điều 2 Nghị định 06/2021/NĐ-CP quy định về bảo hành công trình xây dựng như sau:

“Điều 2. Giải thích từ ngữ

Bảo hành công trình xây dựng là sự cam kết của nhà thầu về trách nhiệm khắc phục, sửa chữa trong một thời gian nhất định các hư hỏng, khiếm khuyết có thể xảy ra trong quá trình khai thác, sử dụng công trình xây dựng.”

Theo các quy định của pháp luật về xây dựng, thời hạn bảo hành đối với các hạng mục công trình, công trình xây dựng từ 12 tháng hoặc 24 tháng trở lên (tùy thuộc vào cấp công trình và nguồn vốn đầu tư) kể từ ngày nghiệm thu đưa vào sử dụng. Theo đó để đảm bảo cho việc bảo hành, khi ký kết hợp đồng các bên thỏa thuận giữ lại % giá trị hợp đồng nhất định (thông thường khoảng 3% đến 5%) để đảm bảo cho nghĩa vụ bảo hành công trình. Trường hợp sau khi đưa vào sử dụng, trong thời hạn bảo hành chủ đầu tư phát hiện ra một số lỗi kỹ thuật của công trình nên yêu cầu nhà thầu sửa chữa những khiếm khuyết đó, tuy nhiên nhà thầu không thực hiện hoặc thực hiện không hết, không đảm bảo được đúng nghĩa vụ bảo hành mà cố tình kéo dài thời gian cho đến khi hết thời gian bảo hành để yêu cầu chủ đầu tư thanh toán số tiền còn giữ lại, dẫn đến các bên xảy ra tranh chấp.

6. Sáu là, Tranh chấp do một bên đơn phương chấm dứt hợp đồng trước thời hạn 

Trong quá trình thi công xây dựng, chủ đầu tư và nhà thầu không tránh khỏi việc có xung đột lợi ích, không thực hiện đúng nghĩa vụ trong hợp đồng hoặc vì các lý do riêng mà một trong hai bên đã tiến hành chấm dứt hợp đồng trước thời hạn. Đây là dạng tranh chấp thường xảy ra với tất cả các bên (bên Chủ đầu tư hoặc nhà thầu thi công). Khi một trong hai bên chấm dứt hợp đồng có thể sẽ xảy ra thiệt hại cho bên còn lại. Hệ quả là một bên sẽ yêu cầu xử phạt vi phạm hợp đồng, yêu cầu bồi thường thiệt hại do bên vi phạm gây ra.

7. Bảy là, tranh chấp về thay đổi chính sách từ cơ quan có thẩm quyền

Mọi phê duyệt của chủ đầu tư trong các dự án xây dựng đều liên quan đến nhiều luật khác nhau như Luật Kiểm toán, Luật Thanh tra, Luật Xây dựng và có các quy định đặc thù như định mức, đơn giá… cũng là phải xin ý kiến Bộ Ngành nhiều, dẫn tới chậm trễ trong việc trả lời cho nhà thầu. Hiện nay, mỗi một Luật quy định và điều chỉnh khác nhau, có trường hợp quy định chồng chéo, ví dụ như hợp đồng xây dựng hiện nay có 4 Luật quy định đó là: Dân sự, Đấu Thầu, Xây dựng, Luật Thương mại, song mỗi một luật lại quy định khác nhau, điều này gây khó khăn cho việc điều hành của cá nhà thầu cũng như phía chủ đầu tư. Do đó, đây cũng là một trong những nguyên nhân dẫn đến các hạng mục không được thực hiện hoặc thực hiện không đúng tiến độ, làm phát sinh tranh chấp giữa các bên.